PORADNIK
Ortezy Stawu Kolanowego
ART-REH
Obecnie w sklepach medycznych dostępne jest wiele
typów i modeli ortez stawów kolanowych.
Nie ma idealnego aparatu najlepszego dla każdego pacjenta. Dobór
ortezy stawu kolanowego powinien odbywać się na zlecenie lub pod
nadzorem prowadzącego lekarza specjalisty (ortopedy,
rehabilitanta, reumatologa, neurologa).
Wybranie najlepszego dla pacjenta aparatu jest trudne
zarówno dla lekarza jak i chorego.
Celem zasadniczym jest poprawa funkcji stawu kolanowego
i w konsekwencji wydolności chodu.
Konieczne jest zastosowanie próby użytkowej w warunkach
naturalnych - w przypadku aparatów na staw kolanowy jest to:
- chodzenie po schodach (zwykle nasilenie dolegliwości
następuje przy schodzeniu w dół),
- przejście w terenie nierównym (łąka, trawnik),
- zejście po pochyłości.
- U osób, u których stosowanie ortezy jedynie w sytuacjach
maksymalnie przeciążających stawy kolanowe (jazda na nartach,
turystyka górska, tenis, gry zespołowe) najlepiej można ocenić
wartość danego aparatu podczas biegu naprzemiennego (szybka zmiana
kierunków).
Czynności te pozwalają ocenić stopień poprawy chodu dla
konkretnego
pacjenta po zastosowaniu danego aparatu.
Dopiero po spróbowaniu kilku typów ortez chory może podjąć
w miarę możliwości racjonalny wybór.
Dobierając określony aparat konieczne jest nie tylko określenie
stopnia
zaawansowania schorzenia stwierdzonego wywiadem, badaniem
klinicznym
i widocznego w badaniach obrazowych (RTG, USG, TK, MRI ).
Aparat musi być dobierany z uwzględnienie wielu czynników: wiek i
aktywność
zawodowa (pracownik fizyczny), ogólna sprawność fizyczna
(np. upośledzenie sprawności rąk, przykurcze w stawach biodrowych
ograniczają
możliwość samodzielnego zakładania ortezy stawu kolanowego),
preferowane hobby i aktywność sportowa (mocny aparat na staw
kolanowy
będzie potrzebny i używany dużo wcześniej przez osobę jeżdżącą
na nartach,
chodzącą po górach, grzybiarza, leśnika, geodetę itp.)
W swojej praktyce od wielu lat dobierając określone
zaopatrzenie
dla pacjenta postępuję wg schematu wieloetapowego: ETAP I
(pierwsza wizyta)
- Wywiad uzyskany od pacjenta i na podstawie posiadanej
dokumentacji leczenia.
- Badanie kliniczne - określenie rodzaju, stopnia nasilenia i
zaawansowania określonej dysfunkcji
- Uzupełniony szczegółowy wywiad
- Ocena wyników badań obrazowych i laboratoryjnych posiadanych
przez pacjenta
- Zlecenie leczenia farmakologicznego, rehabilitacji w warunkach
domowych (krioterapia, ciepłe kompresy, ćwiczenia
Knaipowskie).
- Zlecenie próby dobrania zaopatrzenia
ortopedycznego
- Podczas pierwszej wizyty w przypadkach uzasadnionych, przy
zgodzie pacjenta wypisywany jest wniosek na laski łokciowe jako
dysfunkcję stałą pomimo braku pełnego uzasadnienia w badaniach
obrazowych.
- Zlecenie badań obrazowych pozwalających na udokumentowanie
stanu klinicznego i potwierdzenie lub wykluczenie wstępnego
rozpoznania.
ETAP II (wizyta II lub kolejna)
- Uzupełnienie wywiadu klinicznego, ocena zastosowanego
leczenia
- Ocena wszystkich wykonanych badań obrazowych i ocena
stopnia zaawansowania i ewentualnej progresji istniejących schorzeń
- określenie stopnia zaawansowanie i utrwalenia uszkodzeń
miejscowych
- Ocena przez pacjenta próbowanego zaopatrzenia ortopedycznego ze
szczególnym uwzględnieniem poprawy funkcji.
- Wspólna ocena przez lekarza i pacjenta konieczności
zastosowania określonego zaopatrzenia ortopedycznego z określeniem
szczegółowych wskazań do jego stosowania(ewentualne
zlecenie prób kolejnych aparatów i ortez).
- W niektórych przypadkach konieczne jest wskazanie pacjentowi
konkretnych modeli ortez (np. znaczna otyłość - aparat musi być
odpowiednio mocny, zwyrodnienie i niestabilność obu kolan połączona
ze znaczną koślawością - przynajmniej jeden aparat na kolano musi
być jednoszynowy).
- W części przypadków istnieje konieczność zakupu przez
pacjenta zaopatrzenia ortopedycznego nie refundowanego (
np.dobrej jakości pończochy przeciwżylakowe) koniecznych do
prawidłowego i bezpiecznego stosowania określonej ortezy u osób z
żylakami kończyn dolnych lub przy nawracających obrzękach podudzi i
stóp.
- Kwalifikacja na podstawie w/w czynników do określenia
istniejącej dysfunkcji jako czasowa lub stała.
- Słowne potwierdzenie przez pacjenta konieczności
stosowania określonego wybranego przez niego zaopatrzenia
ortopedycznego.
- Wypisanie wniosku na zaopatrzenie
ortopedyczne
- Zlecenie leczenia rehabilitacyjnego w warunkach ambulatoryjnych
lub szpitalnych, lub skierowanie na leczenie operacyjne
Etap III ( wizyta kolejna)
- Sprawdzenie prawidłowego stosowania określonej ortezy i
stopnia poprawy funkcji narządu - pomimo wcześniejszych wyjaśnień i
instruktarzu zdarzają się często problemy z ich prawidłowym
użytkowaniem
- Weryfikacja zaleceń odnośnie czasu i warunków jej stosowania
zaopatrzenia ortopedycznego
W przypadku sportowców i osób pracujących stosowane ortezy
spełniają trzy funkcje - ochraniają przed urazami, pozwalają na
maksymalnie
szybki powrót do aktywnego treningu po przebytych urazach,
w przypadku trwałych następstw przebytych urazów często
pozwalają
na dalsze uprawianie określonej dyscypliny sportowej,
lub kontynuację zatrudnienia na dotychczasowym stanowisku.
Zastosowanie profesjonalnie dobranych ortez umożliwia skrócenie
okresu
niezdolności do pracy, utrzymanie zatrudnienia na dotychczasowym
stanowisku,
pozwala na aktywne uprawianie ulubionych sportów czy rekreację
(np. jazda na nartach, taniec, chodzenie po górach, praca na
działce)
Stosowane u osób niepełnosprawnych ruchowo,
u których nastąpiło trwałe lub czasowe upośledzenie sprawności
ruchowej w stopniu umiarkowanym lub znacznym.
Zastosowanie ortez u tych pacjentów umożliwia poprawę
sprawności
ruchowej i osiągnięcie większego stopnia samodzielności.
Dla tej grupy chorych większość zaopatrzenia ortopedycznego
jest
częściowo lub całkowicie refundowana przez Narodowy Fundusz
Zdrowia
na wniosek lekarza prowadzącego.
Dobór prawidłowych ortez odbywa się na pod nadzorem lekarza
specjalisty - dobiera się nie tylko rodzaj i typ ortezy,
ale również określa czas i warunki jej stosowania.
Istotną rolę w powodzeniu stosowania odgrywa również
akceptacja i zdyscyplinowanie pacjenta.
Dobrze dobrana orteza poprawia komfort życia, zmniejsza i
zapobiega
występowaniu dolegliwości bólowych pozwalając na zmniejszenie dawek
leków
przeciwbólowych i przeciwzapalnych, często umożliwia samodzielne
poruszanie.
Niedopasowanie prawidłowej ortezy może spowodować powikłania
(zbyt luźna nie spełni swojego zadania, zbyt ciasna może
spowodować
obrzęki, niedokrwienie, zapalenie żył z zakrzepicą, otarcia)
i zniechęcić pacjenta do jej stosowania.
Wydanie pacjentowi nieodpowiedniej ortezy może spowodować
podobne skutki, a nawet doprowadzić do uszkodzenia stawu i tkanek
otaczających.
W przypadku stosowania stabilizatorów kolana i stawu skokowego
przy współistnieniu zmian żylakowych lub obrzęków naczyniowych
niezbędne
jest stosowanie u chorego dobrej jakości pończoch
przeciwżylakowych.
Używane są aparaty różnego rodzaju, których zadaniem jest
kontrola
ruchów w stawie i zapobieganie ruchom patologicznym.
W zależności od stanu miejscowego i stopnia aktywności ruchowej
pacjenta mają one zastosowanie profilaktyczne, są stosowane na
różnych
etapach leczenia zachowawczego i operacyjnego, lub też przeznaczone
są
do użytku stałego (stanowiąc często jedyną alternatywę przy braku
możliwości
lub wskazań leczenia operacyjnego).
Ze względu na to, że o końcowym wyniku leczenia w istotnym
stopniu
decyduje chęć współpracy i stopień zaangażowania ze strony
chorego,
stabilizatory zewnętrzne oprócz swojej funkcji podstawowej,
poprawiającej lub zabezpieczającej stabilność stawu, powinny
posiadać dodatkowe cechy zachęcające do stosowania
ich zgodnie z zaleceniem lekarza prowadzącego:
- możliwość samodzielnego zdjęcia i założenia przez
pacjenta - u osób ze znacznym ograniczeniem ruchów w stawie
biodrowym, przy znacznych dolegliwościach ze strony kręgosłupa
lędźwiowego najlepszym rozwiązaniem jest stosowanie ortez
otwartych
- powinien umożliwiać wykonywanie ruchów w posiadanym przez
pacjenta zakresie
- typ aparatu, długość, konstrukcja szyn bocznych, rodzaj zawiasu
dobierana jest do rodzaju, stopnia zaawansowania schorzenia i
aktywności pacjenta -u osób ze znaczną nadwagą konieczne jest
zwykle stosowanie ortez dłuższych z mocnymi szynami bocznymi
- konieczne jest jasne określenie zasad używania przez chorego
ortezy ( czasu użytkowania i rodzaju sytuacji w jakich jest
stosowany ) i dobranie odpowiedniego zestawu ćwiczeń
zapobiegających zanikom mięśni i wzmacniających czynną (mięśniową)
kontrolę ruchów w stawie
Zasady stosowania różnych typów ortez:
- okresowo - jedynie przy czynnościach
maksymalnie stresujących kolano (jazda na nartach, chodzenie po
górach, gra w tenisa, piłkę nożną)
- okresowo w postępowaniu pooperacyjnym i we wczesnych etapach
leczenia rehabilitacyjnego (skracają konieczny czas stosowania
sztywnych opatrunków gipsowych czy żywicznych niejednokrotnie
całkowicie je zastępując, stabilizują staw w okresie gojenia,
umożliwiając jednocześnie wykonywanie ruchów biernych i czynnych w
wybranym zakresie zgięcia i wyprostu (stabilizatory z regulacją
kąta zgięcia), umożliwiają wczesną pionizację i naukę chodzenia),
zmniejszają nasilenie dolegliwości bólowych, zapobiegają
powstawaniu wysięków w stawie
- okresowo - w leczeniu przykurczów (po zabiegach operacyjnych, w
przebiegu chorób reumatycznych, po unieruchomieniu, z przyczyn
neurologicznych) jako element postępowania rehabilitacyjnego
umożliwiają wykonywanie powolnych redresji i pozwalają na
utrwalanie uzyskanych wyników.
- długotrwale - u pacjentów z różnych przyczyn nie
kwalifikujących się, lub nie wyrażających zgody na leczenie
operacyjne stawu kolanowego - oprócz poprawy stabilności stawu,
powodują zmniejszenie dolegliwości bólowych i umożliwiają bierną
korekcję koślawości lub szpotawości z odciążeniem przeciążonego
przedziału kolana ( ortezy jednoszynowe) , umożliwiają wydolny chód
bez pomocy kuli czy laski. Jedynie w wyjątkowych sytuacjach
stabilizator jest używany przez cały okres aktywności
pacjenta.
- długotrwale - u osób u których dysfunkcja stawu kolanowego jest
wynikiem niedowładu całej kończyny (z przyczyn neurologicznych (np.
po przebytych udarach mózgu, urazach głowy, w chorobach i po
urazach z uszkodzeniem rdzenia kręgowego )- zastosowanie
odpowiedniego aparatu zapobiega powstawaniu przykurczów, umożliwia
wczesną pionizację i rehabilitację pacjenta, znacznie poprawia
sprawność funkcjonalną i stopień samodzielności. Istnieją ortezy na
całą kończynę dolną kontrolujące ruchy w stawie kolanowym i
skokowym
Ortezy otwarte
Stabilizują staw nieco gorzej niż ortezy zamknięte jednak są
optymalnym
wyborem u osób mających problemy z zakładaniem zamkniętych:
- Wskazania
ogólne.
- ze względu na problemy z samodzielnym zakładaniem przez
pacjenta
- Przy zaawansowanych zmianach
zwyrodnieniowych w stawach biodrowych
- Przy zaawansowanych zmianach
zwyrodnieniowych kręgosłupa lędźwiowego
- Przy ograniczonej sprawności kończyn
górnych
- U osób starszych u których ortezy
zakładane są tylko do chodzenia przez osoby opiekujące się
- ze względu na znaczne pogrubienie obrysów stawu kolanowego
szczególnie przy zaawansowanych zmianach zwyrodnieniowych
- ze względu na znaczną różnicą
grubości uda i podudzia (dysproporcje obwodów)
przykładowe zdjęcia ortez otwartych oraz przykładowy schemat -
rysunek zakładania ortezy otwartej
Rolą osoby dopasowującej określony aparat jest
nauka pacjenta prawidłowego zakładania.
Problem ten, często lekceważony, może spowodować niepotrzebne
komplikacje i powikłania (możliwe jest odwrotne zakładanie
aparatu,
nieprawidłowe dociąganie pasów regulujących, wyciąganie bolców
regulujących
ustawienia kątowe lub elementów wzmacniających konstrukcję).
Fachowość personelu w punktach zaopatrzenia ortopedycznego może
niejednokrotnie zadecydować o końcowym sukcesie całego procesu
terapeutycznego.
Końcowym etapem doboru określonej ortezy jest sprawdzenie przez
lekarza
prowadzącego prawidłowości użytkowania zleconego zaopatrzenia
ortopedycznego.
Nawet najlepsza orteza nie jest panaceum na wszystko,
a jedynie istotnym elementem złożonego procesu leczenia.
Nadużywanie ortezy może doprowadzić do zaniku mięśni i
pogorszenia
funkcji stawu, powodować obrzęki odcinków kończyny położonej
poniżej.
Warunkiem koniecznym prawidłowego i bezpiecznego stosowania,
jest systematyczne i prawidłowe wykonywanie odpowiednio
dobranych
dla danego schorzenia ćwiczeń wzmacniających układ
mięśniowy.
Nauka ćwiczeń odbywa się pod opieką magistra lub technika
rehabilitacji
na zlecenie lekarza prowadzącego.
Odpowiedni dobór ćwiczeń i zdyscyplinowanie pacjenta w ich
systematycznym wykonywaniu wzmacnia układ mięśniowy, zapobiegając
zanikom i niejednokrotnie
pozwala na ograniczanie czasu stosowania ortezy
(a nawet pozwala na rezygnację z jej użytkowania).
W przypadku żylaków kończyn dolnych, stanów zapalnych żył
,
zespołów pozakrzepowych, obrzęków kończyn dolnych nasilających
się
lub występujących po założeniu ortezy - bezpieczne stosowanie
aparatu
jest możliwe jedynie po założeniu prawidłowo dobranych,
dobrej jakości pończoch p.żylakowych.
Jedynie stosowana zgodnie ze zaleceniem lekarza prowadzącego,
prawidłowo założona i dopasowana orteza spełnia założoną
funkcję - niewłaściwe
stosowanie może doprowadzić do nasilenia dolegliwości ze strony
stawu z pogorszeniem wydolności chodu, powstania zmian skórnych,
obrzęków podudzia i stopy,
powstawania żylaków i stanów zapalnych żył - instruktarzu
zakładania
udziela lekarz prowadzący lub przeszkolony technik
rehabilitacji.
Ważnym elementem prawidłowego użytkowania ortezy jest
przestrzeganie
zaleceń producenta umieszczonych w
instrukcji producenta.
Powyższe wyroby mogą być częściowo lub w całości refundowane przez
NFZ